Stefan Waanders vertaalde oude teksten over de oorlog van Antoine de Saint-Exupéry, bekend van De kleine prins. Geschreven tijdens De Tweede Wereldoorlog, vandaag nog steeds (of opnieuw?) relevant. Die strijd gaat volgens De Saint-Exupéry ten diepste om wie wij zijn als Mens. 

Bij Antoine de Saint-Exupéry (1900-1944) denkt men allereerst aan De kleine prins, zijn kinderboek voor volwassenen uit 1943, het vijfde meest vertaalde boek ter wereld. Minder bekend, maar ook gewaardeerd is Terre des hommes (1939), een collectie autobiografische essays over zijn ervaringen als piloot in Zuid-Amerika en de Sahara, voor het laatst vertaald in het Nederlands in 1999. Is er nog behoefte aan ander werk van deze eigenzinnige schrijver en oorlogsheld? Stefan Waanders vond van wel en vertaalde in een wat stroef Nederlands Écrits de guerre, Strijden voor de mens: een postume bundel uit 1982.

Enkel met het hart kan men goed zien. Het wezenlijke is onzichtbaar voor de ogen.

Een bekend citaat uit De kleine prins kan ook dienen als motto voor deze bundel met teksten over oorlog: “Enkel met het hart kan men goed zien. Het wezenlijke is onzichtbaar voor de ogen”. Dat wezenlijke is goed gevat door Waanders in de vertaalde titel Strijden voor de mens.

Hartstocht

In deze twaalf tijdschriftartikelen, toespraken en (open) brieven staat de menselijke waardigheid centraal. Al op de tweede bladzijde van het eerste artikel, geschreven aan het begin van de Spaanse burgeroorlog, staat deze prachtige observatie: “Er bestaat geen pijn of hartstocht, die geen uitstraling heeft en een universele betekenis krijgt. Een mens die op zijn zolderkamer met voldoende kracht een verlangen koestert, straalt vanuit die zolderkamer een vuur de wereld in”.

Jullie zijn bewoners van dezelfde planeet, passagiers op hetzelfde schip!

Die observatie vindt een echo in zijn “Brief aan een Amerikaan”, geschreven kort voor zijn dood, waarin Saint-Exupéry het doel van de geallieerde strijd benoemt, namelijk “om de Mens zelf te bevrijden, de waardigheid van de Mens, de vrijheid van de Mens, de grootheid van de Mens”.

Het klinkt tachtig jaar later misschien een beetje naïef: het idee dat de onderlinge verbinding die ontstond door de materiële vooruitgang ook tot een bezielde eenheid zou leiden. Toch verdient dat ideaal het om telkens opnieuw beleden te worden, tegen alle isolationisme in. De Saint-Exupéry schrijft het zo: “Hartstochtelijk heb ik Terre des hommes geschreven, om mijn generatie te vertellen: ‘Jullie zijn bewoners van dezelfde planeet, passagiers op hetzelfde schip!’”

Met de poten in de klei

Ondanks Waanders’ verbindende teksten, die de benodigde historische context bieden en de geschriften van Saint-Exupéry situeren in diens leven, kan elk geschrift het best zelfstandig worden gelezen. Het biedt dan veel dat de moeite waard is. Mooi en volkomen waar is zijn overtuiging dat hij als schrijver alleen maar recht van spreken heeft wanneer hij zich ook inzet voor de goede zaak: “Gehoor verschaf ik me alleen, wanneer mijn kameraden en ik met ons leven ervoor hebben ingestaan. Wanneer ik niet ten strijde trek, kan ik me alleen maar hullen in stilzwijgen”.

Saint-Euxpérie ging naar het Spaanse burgeroorlogfront om mensen te begrijpen

Die overtuiging verklaart ook zijn moeite met het soort emigranten “die de ellende van hun verwanten ontvlucht zijn om hun geld in veiligheid te brengen”. Zijn schets van deze “schimmen” in de “Brief aan een gijzelaar”, mededogend en beangstigend tegelijk, mag een opwekking zijn voor ieder die in tijden van maatschappelijke beproeving liever aan de zijlijn blijft staan. Dat was niet de houding van Saint-Exupéry. Uit episodes van zijn frontbezoek tijdens de Spaanse burgeroorlog blijkt dat hij ging omdat hij zo graag de mensen wil begrijpen. Het brengt hem in levensgevaarlijke situaties, bijvoorbeeld toen hij werd opgepakt door een anarchistische militie en de spanning pas gebroken werd door zijn vraag, met een glimlach, om een sigaret. Toen ook de soldaat glimlachte, bracht dat “een uitzonderlijk gevoel van aanwezigheid” teweeg dat hem deed binnentreden “in het glimlachen van hen allen, als in een nieuw en vrij land.”

Betekenis van de mens

In die ervaring en vele andere beschreven in deze bundel ligt een deel van het antwoord op de fundamentele vraag die volgens Saint-Exupéry aan onze tijd gesteld wordt, de vraag namelijk naar de betekenis van de mens. Van het antwoord daarop zal het afhangen of we inderdaad “op weg zijn naar een van de donkerste tijden van de wereld”. Strijden voor de mens is een hoogst actueel boek.

Antoine de Saint-Exupéry, Strijden voor de mens. Oorlogsgeschriften 1936-1944. Geselecteerd, vertaald en ingeleid door Stefan Waanders, Uitgeverij Nobelman, 2025, 142 pp., € 19,95.