Mag je als soldaat bevelen weigeren als ze niet overeenkomen met Gods woord? De nu heilige Oscar Romero moest die opvatting ooit met de dood bekopen. Toch herhalen Amerikaanse kerkleiders nu zijn boodschap. 

Met zijn woorden tekende de aartsbisschop van San Salvador zijn eigen doodvonnis. Het was een emotionele oproep van de inmiddels heilige Oscar Romero op 23 maart 1980. Een wanhopige poging om een escalerende burgeroorlog in El Savador te voorkomen. Zijn woorden waren niet gericht aan de politieke leiders in San Salvador en Washington, maar aan zijn eigen geliefde volk, de campesinos die zich vrijwillig hadden aangemeld of waren opgeroepen voor het Salvadoraanse leger, de politie en de Nationale Garde.

Geen enkele soldaat is verplicht een bevel te gehoorzamen dat in strijd is met de wet van God

Hij betreurde het dat zij “hun eigen broeders en zusters doodden” en zei tegen hen in een preek die live werd uitgezonden door de diocesane radio dat Gods wet moest prevaleren: “Gij zult niet doden!”

“Geen enkele soldaat is verplicht een bevel te gehoorzamen dat in strijd is met de wet van God,” zei Romero. “Niemand hoeft een immorele wet na te leven. Het is nu tijd dat jullie je geweten gehoorzamen in plaats van het bevel om te zondigen. In de naam van God dus, en in de naam van dit lijdende volk, wiens klaagzangen elke dag luider naar de hemel stijgen, smeek ik jullie, dring ik erop aan, beveel ik jullie in de naam van God: stop de onderdrukking.”

Hij zette zijn morele autoriteit in ten koste van zijn eigen leven. De volgende dag, 24 maart, werd hij vermoord tijdens de mis die hij opdroeg in de kapel van het Divine Providence Hospital in San Salvador.

Gods wet boven mensenwetten

Meer dan vier decennia later is Romero’s standpunt herhaald door bisschoppen in de Verenigde Staten. De wetten van God staan boven de door de mens gemaakte wetten en de verordeningen en bevelen van politieke en militaire leiders. Net als Romero besloten deze katholieke leiders pas na ernstig overweging en waarschijnlijk ook niet zonder enige aarzeling om zich uit te spreken.

Niemand hoeft een onwettig bevel op te volgen

Maar de tekenen des tijds dicteren de voorwaarden. De Amerikaanse bisschoppen zijn in hun eigen tijd van beproeving geconfronteerd met een president die opdracht heeft gegeven tot een grootschalige deportatiecampagne die onvermijdelijk wanhoop en leed heeft veroorzaakt onder immigranten, gemeenschappen in rep en roer heeft gebracht en het leven heeft gekost aan Amerikaanse burgers die zich verzetten.

Trump heeft raketaanvallen bevolen op vermeende drugshandelaren, aanvallen gelanceerd op buren in het westelijk halfrond en een oorlog begonnen tegen een tegenstander in het Midden-Oosten – militaire avonturen van twijfelachtige juridische status en strategisch nut.

Onderscheidingsvermogen

Op 15 maart smeekte bisschop Mark Seitz van El Paso (Texas), in een pastorale brief die vanaf de preekstoel werd voorgelezen, immigratieagenten om geen bevelen op te volgen die in strijd waren met hun geweten. “Niemand hoeft een onwettig bevel op te volgen”, schreef hij, waarbij hij de agenten die het massale uitzettingsbeleid van de regering-Trump straat voor straat en van aangezicht tot aangezicht moeten uitvoeren, vroeg om “op dit moment zorgvuldig, integer en eerlijk de morele vereisten van het evangelie te onderscheiden”.

Aan onze immigrantenbroeders en -zusters, wij staan aan jullie zijde in jullie lijden… Jullie zijn niet alleen!

De Amerikaanse Conferentie van Katholieke Bisschoppen is de afgelopen jaren soms bekritiseerd vanwege haar relatie met de regering van Trump, die door sommige leden van de conferentie, althans stilzwijgend, als de voorkeurskandidaat werd beschouwd vanwege zijn vermeende standpunten over abortus. Maar die eerbied begon al snel na de inauguratie van Trump te verdwijnen. Afgelopen november stemden de bisschoppen vrijwel unaniem voor het uitbrengen van een “speciale boodschap” waarin ze zich verzetten tegen een massale deportatiecampagne die in het hele land chaos begon te veroorzaken.

“Aan onze immigrantenbroeders en -zusters”, schreven de bisschoppen, “wij staan aan jullie zijde in jullie lijden… Jullie zijn niet alleen!”

Ze vervolgden: “Wij verzetten ons tegen de willekeurige massale uitzetting van mensen. Wij bidden voor een einde aan ontmenselijkende retoriek en geweld, of dit nu gericht is tegen immigranten of tegen wetshandhavers. Wij bidden dat de Heer de leiders van ons land moge leiden, en wij zijn dankbaar voor de kansen in het verleden en het heden om in dialoog te treden met overheidsfunctionarissen en gekozen vertegenwoordigers. In deze dialoog zullen wij blijven pleiten voor een zinvolle hervorming van het immigratiebeleid.”

Respect voor de menselijke waardigheid

Slechts een maand later sprak aartsbisschop Timothy Broglio, voormalig voorzitter van de bisschoppenconferentie en momenteel legerbisschop, namens de bijna twee miljoen katholieken die in de strijdkrachten van het land dienen. Hij drong er bij de leiders van het land op aan om deze mannen en vrouwen niet in de ondraaglijke positie te brengen waarin zij moeten beslissen of de bevelen die zij ontvangen rechtmatig zijn volgens het internationaal recht en de morele wet die hen hun hele leven is bijgebracht.

Laat de wereld zien dat wij respect hebben voor de menselijke waardigheid en de rechtsstaat

In reactie op wat deskundigen op het gebied van internationaal recht bestempelden als een illegaal gebruik van dodelijk geweld tegen vermeende drugssmokkelaars, riep aartsbisschop Broglio “de leiders van onze natie, wetgevers en degenen die specifiek belast zijn met het aansturen van onze strijdkrachten” op “om het geweten te respecteren van degenen die hun rechterhand opheffen om de Grondwet te verdedigen en te beschermen, door hen niet te vragen zich in te laten met immorele handelingen. Laat de wereld zien dat wij respect hebben voor de menselijke waardigheid en de rechtsstaat.”

Slechts enkele dagen na het afleggen van deze opmerkelijke verklaring werd de aartsbisschop geïnterviewd door de BBC, in een periode waarin Trump vastbesloten leek Groenland in te lijven en het NAVO-bondgenootschap, dat decennialang de vrede in Europa had bewaard, fataal te ondermijnen. Bezorgd dat het Amerikaanse militaire personeel onder zijn pastorale zorg „in een situatie terecht zou kunnen komen waarin hen wordt opgedragen iets te doen wat moreel twijfelachtig is”, zei aartsbisschop Broglio: “Het zou voor een soldaat, marinier of matroos erg moeilijk zijn om op eigen houtje een dergelijk bevel te negeren, maar strikt genomen… zou hij of zij op basis van het eigen geweten handelen – het zou moreel aanvaardbaar zijn om dat bevel te negeren.”

Krachtige berisping

Op 19 januari werd verdere steun geboden aan potentiële gewetensbezwaarden in het Amerikaanse leger, toen drie katholieke kardinalen –uit Chicago, Washington, D.C. en  Newark – in een gezamenlijke verklaring een ongewoon krachtige berisping aan het adres van de presidentiële regering gaven: “Wij verwerpen oorlog als instrument voor bekrompen nationale belangen en verklaren dat militair optreden alleen mag worden gezien als een laatste redmiddel in extreme situaties, niet als een normaal instrument van nationaal beleid.”

Ook al richten deze bisschoppen zich in het bijzonder tot de mannen en vrouwen die in het leger en bij de politie dienen, de verantwoordelijkheid om te reageren in een tijdperk van hernieuwde “oorlogszucht” en giftig nativisme rust op alle Amerikaanse katholieken.

Dit artikel verscheen eerder in het Engels in America Magazine.

Foto door Daniel via Unsplash