Uit recente statistieken blijkt dat het aantal katholieken in Afrika snel blijft groeien: het continent herbergt nu meer dan twintig procent van de wereldwijde katholieke bevolking en kent een aanhoudende groei in het aantal priesters, seminaristen en bisschoppen. Wat is nodig voor een gezonde groei van een vitale kerk? 

Mijn centrale stelling is dat demografische groei, hoewel een belangrijke indicator, misleidend kan zijn als enige maatstaf voor de vitaliteit van het katholicisme.

Mijn overwegingen zijn gebaseerd op een verkennend kwalitatief onderzoek onder een steekproef van 367 katholieken – 196 vrouwen en 171 mannen  in Kameroen, Ivoorkust, Burkina Faso, Benin, Tsjaad, de Centraal-Afrikaanse Republiek en Senegal.

Rol van het gezin

Uit de enquêtegegevens blijkt dat het katholicisme in Afrika zich voornamelijk voortzet via overdracht binnen het gezin, niet door bekering van volwassenen. Bijna driekwart van de respondenten (74,9 procent) gaf aan katholiek te zijn geworden omdat zij in een katholiek gezin waren opgegroeid. Het katholieke geloof in Afrika is diep verankerd in verwantschapsnetwerken, familietradities en collectieve herinneringen.

De aantrekkingskracht van het katholicisme in Afrika ligt in een combinatie van bemiddelde spiritualiteit en institutionele stabiliteit

Ongeveer een kwart van de respondenten is via andere wegen tot de kerk gekomen, waaronder persoonlijke ervaringen met de liturgie, relaties met katholieke vrienden of echtgenoten, katholiek onderwijs en reacties op moeilijke levensomstandigheden.

De gegevens bieden ook belangrijke inzichten in wat Afrikaanse katholieken het meest waarderen aan hun kerk. Meer dan de helft benadrukte organisatie, autoriteit, discipline en liturgische orde, terwijl anderen de nadruk legden op de sacramenten, gebeden voor de overledenen, devotiepraktijken en lekenbewegingen. Deze bevindingen suggereren dat de aantrekkingskracht van het katholicisme in Afrika ligt in een combinatie van bemiddelde spiritualiteit en institutionele stabiliteit.

Het is veelzeggend dat veel van de kenmerken die door de respondenten het meest worden gewaardeerd juist die zijn die het katholicisme onderscheiden van veel protestantse en onafhankelijke kerken. De uitdaging voor de toekomst ligt daarom wellicht minder in het afbouwen van deze kenmerken dan in het vernieuwen ervan op manieren die betekenisvol blijven voor jongere generaties.

Duurzame groei

Als de opmerkelijke groei van het katholicisme in Afrika de komende decennia duurzaam moet blijven, zal er zorgvuldige aandacht moeten worden besteed aan de volgende gebieden.

Hoewel het gezin in Afrika nog steeds het belangrijkste kanaal is waarlangs de katholieke identiteit wordt doorgegeven, ondergaan zowel het kerngezin als het uitgebreide gezinssysteem ingrijpende veranderingen, nu Afrikaanse samenlevingen worstelen met vormen van moderniteit die meer nadruk leggen op individuele autonomie dan op gemeenschapszin. Als de katholieke kerk de strijd om stabiele gezinnen in Afrika verliest, dreigt zij ook de strijd om de duurzame overdracht van het geloof van generatie op generatie te verliezen.

Katholieke scholen zullen duidelijker moeten aangeven wat hen onderscheidt, afgezien van academische uitmuntendheid

Katholieke scholen zullen ook een belangrijke evangeliserende rol blijven spelen, maar waarschijnlijk in mindere mate dan tijdens de vroegere missionaire periodes. Overheden, particuliere actoren en internationale onderwijsnetwerken bieden in toenemende mate levensvatbare alternatieven. Katholieke scholen zullen daarom duidelijker moeten aangeven wat hen onderscheidt, afgezien van academische uitmuntendheid.

Ook de parochie kan niet langer als vanzelfsprekend worden beschouwd als het belangrijkste kader voor het katholieke leven. De opkomst van digitale media, stedelijke mobiliteit en veranderende jeugdculturen vereist dat de kerk experimenteert met creatievere vormen van pastoraat. Op het gebied van digitale evangelisatie en het gebruik van nieuwe media hebben pinkster- en charismatische kerken momenteel een aanzienlijk voordeel ten opzichte van de katholieke kerk.

Uitdagingen

Levenscrises vormen een andere grote uitdaging voor de kerk, omdat ervaringen zoals ziekte, onvruchtbaarheid, werkloosheid, het uiteenvallen van het gezin of vermeende spirituele aanvallen katholieken kunnen drijven naar pinksterkerken of terug naar traditionele Afrikaanse religieuze bronnen die onmiddellijke hulp lijken te bieden bij dergelijke crises. De toekomstige vitaliteit van het Afrikaanse katholicisme zal deels afhangen van het vermogen om overtuigende pastorale, spirituele en therapeutische antwoorden te bieden op deze existentiële uitdagingen.

Om de kerk te laten blijven bloeien, zal de rol van vrouwen doorslaggevend zijn

Om de kerk te laten blijven bloeien, zal de rol van vrouwen doorslaggevend zijn. In veel delen van Afrika is er steeds meer vrouwelijk leiderschap zichtbaar onder de catechisten en in de leiding van kleine christelijke gemeenschappen. De toekomst van het katholicisme op het continent zal in belangrijke mate afhangen van de mate waarin de kerk investeert in de vorming, empowerment en erkenning van vrouwen als sleutelfiguren in de overdracht van het geloof.

Ook het standpunt van de kerk ten aanzien van bestuur en sociale rechtvaardigheid in Afrika zal een cruciale factor zijn voor haar toekomst. In Afrikaanse samenlevingen die worden gekenmerkt door corruptie, ongelijkheid en wijdverbreide armoede, loopt de geestelijkheid die als te nauw verbonden met de politieke elites wordt gezien, het risico haar morele geloofwaardigheid te verliezen en de gelovigen van zich te vervreemden.

Relatie met Europa en Noord-Amerika

De kerk in Afrika zal zich ook moeten losmaken van afhankelijkheidsmodellen om te kunnen blijven groeien. Gedurende een groot deel van de 20e eeuw werd de uitbreiding van het katholicisme in Afrika ondersteund door aanzienlijke financiële steun van Europese en Noord-Amerikaanse kerken, missionaire congregaties en ontwikkelingsorganisaties. De uitdaging voor het Afrikaanse katholicisme is daarom om geleidelijk toe te werken naar echte zelfvoorziening.

Kritiek op wat zij zien als autoritarisme, wangedrag en materialisme van de geestelijkheid in Europa en Noord-Amerika

Bovendien, hoewel veel Afrikaanse katholieken de hiërarchie, orde en discipline van de kerk waarderen als bronnen van stabiliteit, heeft bijna dertig procent van de respondenten in het bovengenoemde onderzoek kritiek geuit op wat zij zien als autoritarisme, wangedrag en materialisme van de geestelijkheid. Dit duidt niet noodzakelijkerwijs op een verlangen naar minder hiërarchie, maar veeleer naar meer verantwoording en een meer pastorale uitoefening van gezag.

Ook in de toekomst zullen eigen theologische instituten van groot belang zijn voor de kerk in Afrika.

Uiteindelijk zal de toekomst van het Afrikaanse katholicisme niet alleen afhangen van numerieke groei, maar ook van de kwaliteit van zijn bijdrage aan de universele kerk.

Foto door Danique Godwin via Unsplash