Guido Dierickx waarschuwt tegen het ophemelen van politici. Het is gevaarlijk. Voor je het weet zit een dictator stevig in het zadel en krijg je hem er niet meer uit. 

Onze politieke leiders zijn, op schaarse uitzonderingen na, geen heiligen. In een democratie hoeft dat ook niet. Een goede illustratie daarvan is toen journalisten ontdekten dat François Mitterand – destijds president van Frankrijk – een onwettige dochter had en hem om uitleg vroegen. Het antwoord van Mitterand was kort: “Et alors?” Vrij vertaald: “Wat doet dat ertoe?”

Idolen horen niet thuis in een democratisch bestel

Een politieke voorman moet de kwaliteiten hebben die vereist zijn in de democratische arena maar niet de kwaliteiten die daarbuiten gewenst zijn. Toen J.F. Kennedy president was van de VS, plachten de media zedig te zwijgen over bepaalde aspecten van zijn privéleven. Dat was toen een goede gewoonte. Nu wordt er grote ruchtbaarheid gegeven aan het privéleven van een politicus, aan zijn slechte en ook aan zijn goede kanten. Een voorbeeld daarvan zie je in China. Kijk eens hoe onze grote leider (Mao) de brede rivier kan overzwemmen! In dergelijke lofbetuigingen schuilt een te weinig onderkend risico. Zij kunnen uitgroeien tot propaganda en daarmee een politicus verheffen tot een idool. Welnu, idolen horen niet thuis in een democratisch bestel.

Volgzame “fans“

Politieke idolen laten zich niet hinderen door de spelregels van onze democratische rechtsstaat. Zij rekenen op de volgzaamheid van hun “fans”. Voor hen gaat het politieke spel in de eerste plaats over vertrouwen, vertrouwen dat zij verdienen en hun tegenstanders niet. Dat is meer dan aanmatigend, dat is gevaarlijk. Zo ontstaan autocratieën. Gaan de Verenigde Staten van Amerika (VSA) onder Trump in die richting?

Burgers horen hun vertegenwoordigers niet te kiezen op basis van hun persoonlijk imago maar op basis van hun programma

De democratie vermijdt beter een al te groot vertrouwen in politieke leiders. Ze hebben qua tijd slechts kort mandaat en blijven onder de voogdij van een onafhankelijk rechtsbestel. En natuurlijk onder de voogdij van het electoraat.

En daar wringt het schoentje. De burgers horen hun vertegenwoordigers niet te kiezen op basis van hun persoonlijk imago maar op basis van hun programma. Over dat programma voldoende informatie inwinnen is echter vaak te veel gevraagd. Dan zouden de kiezers kennis moeten nemen van alle beleidskwesties die zich opdringen, en die zijn in onze samenleving heel talrijk. En ook van alle beleidsopties die ter zake in overweging genomen kunnen worden, en die zijn dikwijls heel complex. Vele mensen kunnen tijd noch aandacht opbrengen om zich te verdiepen in dergelijke omvangrijke programma’s.

Te veel informatie

Let wel, het probleem is niet zozeer dat de burgers over te weinig informatie beschikken. Het probleem is veeleer dat zij overmand worden door een teveel aan informatie. Of tenminste dat zij te weinig van de beschikbare informatie kunnen verwerken.

Wat kunnen zij dan doen om niet te bezwijken onder de overlast aan informatie? Sommigen leggen zich toe op die ene kwestie op de politieke agenda die hen direct aangaat. Sommigen blijven trouw aan de partij waarvoor zij, of hun ouders, ooit gestemd hebben. En sommigen geven hun vertrouwen aan een kandidaat om een reden die weinig met diens politieke programma te maken heeft. Omdat hij een knappe man is. Omdat hij van “onze streek” is. Omdat hij geen kleurling is, geen vrouw, geen moslim enzovoort.

Wanneer de autocraat eenmaal in het zadel zit en een dictator is geworden, is het moeilijk hem daar weg te krijgen

Dergelijke “gepersonaliseerde” motieven voor een electorale keuze nemen toe, zo zeggen waarnemers, samen met het toenemend populisme. Een zorgwekkende evolutie omdat dergelijk vertrouwen in een politieke voorman vatbaar is voor manipulatie door de media en voor andere vormen van propaganda. Geen wonder dat autocraten steevast de hand leggen op alle mediakanalen.

Wanneer de autocraat eenmaal in het zadel zit en een dictator is geworden, is het moeilijk hem daar weg te krijgen. Zijn naaste volgelingen hebben hun lot verbonden met het zijne. Zij werden door hem benoemd, worden door hem beschermd, en worden door hem betaald. Een dictator kan niet anders dan steunen op de corruptie van ambtenaren, rechters, militairen, mediafiguren.

Vraag naar een sterke leider

Zo ver is het in de VSA nog niet gekomen. Zo gemakkelijk is het niet om daar zowel de verkiezingen als de rechterlijke macht onder controle te krijgen. Maar elders zijn er nogal wat politieke leiders die de democratie dreigen om te vormen tot een autocratie. Hoe kunnen we dat verklaren? Allicht door de toenemende complexiteit van het politieke spel in onze democratieën. De problemen worden complexer wanneer zich snelle maatschappelijke veranderingen voordoen en worden als complexer aangevoeld wanneer de media en talloze belangengroepen elkaar verdringen om “hun” problemen op de politieke agenda te zetten. Dan is er behoefte aan een sterke man om orde op zaken te stellen.

Mogen we enig soelaas verwachten van onze christelijke gemeenschappen? Christenen staan doorgaans sceptisch tegenover de aanmatiging van politieke machthebbers. Hun verenigingen zouden zich kunnen verzetten tegen autocratische ambities. Dat laten ze nu bijvoorbeeld zien in Minneapolis en elders. Jammer dat vele fundamentalisten in de VSA (en elders) dat voorbehoud niet delen…

Foto door Jørgen Håland via Unsplash