Wat gebeurt er als radicaal-rechts langere tijd regeringsverantwoordelijkheid draagt? Giuseppe Riggio sj neemt zijn italiaanse regering onder de loep. Wat is het effect van ruim vier jaar Giorgia Meloni aan de macht? 

Ruim vier jaar na haar aantreden, blijft Giorgia Meloni een van de meest invloedrijke politieke figuren van Europa. Hoewel haar regering de voorbije maanden enkele tegenslagen heeft gekend en bepaalde hervormingsplannen op weerstand stuiten, blijft haar rechtse coalitie stevig aan de macht. Daardoor blijft ook de vraag relevant die de directeur van het Italiaanse jezuïetentijdschrift Aggiornamenti Sociali, de jezuïet Giuseppe Riggio, in 2025 stelde: wat gebeurt er met een democratie wanneer nationalistische en radicaal-rechtse krachten gedurende langere tijd regeringsverantwoordelijkheid opnemen?

Een samenleving in onzekerheid

Volgens Riggio moet het succes van Meloni worden begrepen tegen de achtergrond van een samenleving die de voorbije jaren werd geconfronteerd met opeenvolgende crisissen: de coronapandemie, de oorlog in Oekraïne, stijgende energieprijzen en een groeiend gevoel van onzekerheid. Veel burgers ervaren een mengeling van angst, wantrouwen en politieke vermoeidheid. Een rapport van het onderzoekscentrum Censis (Centro Studi Investimenti Sociali) sprak zelfs over een samenleving van “slaapwandelaars”: mensen die zich bewust zijn van de uitdagingen, maar zich onvoldoende in staat voelen om er actief op te reageren. In die context kon een politieke kracht die veiligheid, identiteit en nationale samenhang centraal stelt, veel kiezers aanspreken.

Veiligheid, migratie en sociale politiek

De regering-Meloni wordt gekenmerkt door een duidelijke nadruk op veiligheid en controle. Dat blijkt vooral uit haar migratiebeleid. De regering sloot akkoorden met landen als Tunesië en Libië om migratiestromen tegen te houden en probeerde asielprocedures gedeeltelijk buiten Italië te organiseren. Volgens Riggio beantwoorden dergelijke maatregelen echter onvoldoende aan de economische realiteit. Italië heeft immers steeds meer buitenlandse arbeidskrachten nodig en zal de komende jaren voor belangrijke integratie-uitdagingen staan.

Het is een overgang van een beleid dat uitgaat van solidariteit naar een benadering die sterk de nadruk legt op individuele verantwoordelijkheid

Ook op sociaal vlak ziet hij een betekenisvolle verschuiving. De afschaffing van het Reddito di cittadinanza, een uitkering die bedoeld was om armoede te bestrijden en mensen opnieuw naar werk te begeleiden, symboliseert volgens hem de overgang van een beleid dat uitgaat van solidariteit naar een benadering die sterk de nadruk legt op individuele verantwoordelijkheid. Het risico bestaat dat armoede minder wordt gezien als een maatschappelijk probleem en meer als een persoonlijk tekortschieten.

Democratie onder spanning

Riggio’s belangrijkste zorg betreft evenwel niet één specifieke beleidsmaatregel, maar de verhouding tot de democratische rechtsstaat. Een gezonde democratie leeft van evenwicht en tegenmacht. Zij veronderstelt respect voor onafhankelijke instellingen, voor de rechterlijke macht, voor het parlement en voor kritische media.

Precies daar ziet hij spanningen ontstaan. Protest en maatschappelijke kritiek worden sneller voorgesteld als bedreigingen voor de openbare orde. Rechters die regeringsmaatregelen ter discussie stellen, worden soms openlijk bekritiseerd. Het parlement dreigt aan betekenis te verliezen wanneer het vooral nog beslissingen van de regering moet bekrachtigen. Ook de verhouding tussen politieke macht en onafhankelijke journalistiek staat geregeld onder druk.

Voor Riggio zijn dit signalen die aandacht verdienen, niet omdat de democratie zou zijn afgeschaft, maar omdat de kwaliteit van het democratische leven afhangt van het respect voor kritiek, debat en institutionele tegenmacht.

Verontwaardiging omzetten in politieke verbeelding

Toch eindigt Riggio niet pessimistisch. Integendeel. Het meest hoopvolle deel van zijn analyse betreft de rol van het maatschappelijk middenveld. Vakbonden, sociale organisaties, milieuverenigingen, vrijwilligersinitiatieven en kerkelijke organisaties zoals Caritas blijven zich inzetten voor het algemeen welzijn en voor de bescherming van kwetsbare groepen.

De toekomst van de democratie wordt niet in de eerste plaats beslist door Giorgia Meloni, maar door de samenleving zelf

Hun grootste uitdaging is volgens hem niet een gebrek aan engagement, maar een gebrek aan samenhang. Verontwaardiging alleen volstaat niet. Een democratie heeft ook burgers nodig die erin slagen hun bezorgdheid om te zetten in dialoog, samenwerking en politieke verbeelding.

De meest oorspronkelijke gedachte van Riggio is wellicht dat de toekomst van de democratie niet in de eerste plaats wordt beslist door Giorgia Meloni, maar door de samenleving zelf. Zolang burgers, verenigingen, sociale bewegingen en lokale gemeenschappen erin slagen om weerstand te verbinden met constructieve voorstellen voor het samenleven, blijft democratische vernieuwing mogelijk. De vraag is niet alleen hoe men zich verzet tegen wat men onrechtvaardig vindt, maar ook hoe men opnieuw een gemeenschappelijk verhaal kan ontwikkelen dat mensen samenbrengt rond het algemeen welzijn.

Dat is uiteindelijk de kern van zijn boodschap én zijn reden tot hoop. Democratie wordt niet alleen beschermd door grondwetten, rechtbanken of verkiezingen. Zij leeft vooral dankzij burgers die bereid zijn verantwoordelijkheid op te nemen voor het gemeenschappelijke leven. Iedere keer dat mensen kiezen voor dialoog, participatie en engagement, houden zij de democratie levend.

Dit is een ingekorte bijdrage die eerder verscheen in het tijdschrift “En Question”.

Foto door governo.it