Wat vieren we op 15 augustus? Moederdag? Maria Hemelvaart of de Maria Tenhemelopneming? Fred Vanderpoorten legt het uit aan de hand van Rubens altaarstuk voor het hoofdaltaar van de Antwerpse kathedraal.

Wanneer je in Antwerpen vraagt wat er op 15 augustus gevierd wordt, krijg je wellicht “Moederdag” als antwoord. Dat hebben we te danken aan de liberale schepen Frans Van Kuyck, die in 1913 in het pamflet “De dag des moeders” voorstelde om op die dag de moeders te vieren. Eigenlijk de allereerste Moederdag in de geschiedenis…

Maria was de enige mens die geboren was met een volledig zuivere (en dus onbevlekte) ziel

Mensen die er zich van bewust zijn dat 15 augustus eigenlijk een religieus feest is, zullen mogelijk zeggen dat het dan “Maria Hemelvaart” is. 

Helaas wordt dan een cruciale fout gemaakt…

Hemelvaart is een officiële feestdag. Die vieren we namelijk 40 dagen na Pasen en daardoor valt dit feest steeds op een donderdag. De datum is variabel omdat Pasen op de eerste zondag na de eerste volle maan van de lente valt. Christenen vieren dan dat Jezus, nadat hij op Pasen was verrezen, voor de ogen van zijn leerlingen ten Hemel opsteeg en uit hun gezicht verdween. Als zoon van God kon Jezus uit eigen beweging terugkeren naar het Vaderhuis – naar de hemel varen.

De sterfdag van Jezus’ moeder

Op 15 augustus wordt iets heel anders gevierd. Bij de orthodoxe christenen is die dag het feest van het ontslapen van de Moeder Gods. Met andere woorden: het gaat om de dood van Maria. Is dit iets om te vieren?!

Mensen waren niet bezig met het begin van hun aardse leven, maar wel van dat van een mogelijk hemels leven

Wanneer men ervan uitgaat dat de dood het definitieve einde betekent, kan men de sterfdag moeilijk herdenken met grote feestelijkheden. Wanneer men echter gelooft dat het moment dat men sterft, meteen ook het begin van een nieuw leven hiernamaals inluidt, ligt dat anders. Heb je ook al gemerkt dat op grafstenen in onze kerken nooit een geboortedatum staat, maar wel een sterfdatum ? Mensen waren niet bezig met het begin van hun aardse leven, maar wel van dat van een mogelijk hemels leven. De naamdag van een heilige is ook zijn/haar sterfdag en dat is niet toevallig.

Over de vraag of een mens wanneer hij stierf, ook meteen door de hemelpoort mocht stappen, was men hoegenaamd niet zeker. Voor de meesten wachtte nog een tijd in het vagevuur – zij moesten eerst nog door het vuur gezuiverd worden.

Gold dat ook voor Maria? 

Onbevlekte ontvangenis

Rond het jaar 400 stelde kerkvader Augustinus dat elke mens zondig was, omdat hij beladen werd met de erfzonde, een gevolg van de zondeval van de eerste mensen, Adam en Eva. Deze stelling veroorzaakte echter een probleem. Maar wat met Maria? Zij was de moeder van God. Hoe kon een zondige vrouw een 100% niet-zondige mens baren?

Maria vaart dus niet naar de hemel, maar wordt in de hemel opgenomen (door God en Jezus)

Zo ontstond dan de idee van de onbevlekte ontvangenis: Maria was de enige mens die geboren was met een volledig zuivere (en dus onbevlekte) ziel. Zo kon men er ook zeker van zijn, dat wanneer Maria stierf, zij ook meteen in de hemel werd opgenomen. Op de iconen van ‘het ontslapen van de Moeder Gods’ wordt dit mooi uitgebeeld. Maria ligt op haar sterfbed omringd door de apostelen. Achter haar staat Jezus en hij heeft een busselkind in de armen. Dat is de nieuwgeboren Maria, die hij mee naar de hemel zal nemen. 

Maria vaart dus niet naar de hemel, maar wordt in de hemel opgenomen (door God en Jezus). Het feest van 15 augustus is dus dat van Maria Tenhemelopneming. Toegegeven: dit is een mondvol.

We kunnen dus begrijpen dat mensen veel gemakkelijker “Hemelvaart” in de mond nemen, al is dat fout.

In het Frans of het Engels is die verwarring er niet omdat de woorden dezelfde moeilijkheidsgraad hebben. Hemelvaart heet daar “Ascension” in de beide talen, terwijl Tenhemelopneming “Assomption” (Fr) en “Assumption” (En) wordt genoemd.

De sjaal van Maria

Dat Maria niet uit eigen beweging richting de hemel gaat, maar door een kracht in de hemel wordt aangetrokken, wist Rubens op een heel subtiele manier weer te geven in zijn altaarstuk voor het hoofdaltaar van de Antwerpse kathedraal. Lange tijd heb ik mij verwonderd over de sjaal van Maria, die boven haar hoofd zweeft. Was dit een manier om haar met een aureool te sieren in een tijd dat de aureolen uit de kunst verdwenen waren? Toch niet.

_{(tekst gaat door onder afbeelding)}

Wanneer er een kracht is die Maria vanuit de hemel aantrekt, dan is het logisch dat wat het minst zwaar is (in dit geval haar sjaal) het eerst de lucht ingaat. Op deze manier zet Rubens de theologische puntjes op de i. Dit detail vinden we nog niet terug op zijn eerste versie van dit onderwerp, uit 1611, dat uiteindelijk in de Mariakapel van de Sint-Carolus Borromeuskerk terechtkwam (daar staat nu een kopie, het origineel is in het Kunsthistorisches Museum in Wenen). In beide schilderijen maakt Rubens wel duidelijk dat Maria niet uit eigen beweging opstijgt. Een schare engeltjes stuwen haar de lucht in. Het detail van de opstijgende sjaal versterkt de kracht die van boven uitgaat.

Dit artikel werd eerder gepubliceerd in het Antwerpsche tydinghen, jg. 43, nr. 2 (juni, juli, augustus 2022)