De film NAZA  heeft mij diep geraakt. En me aan het denken gezet. In deze Israëlische film spreken een vijfentwintigtal militairen over hun verwoesting in Gaza en vooral ook over de bommen waarmee ze hele woontorens en wijken met de grond gelijk gemaakt hebben. Centraal staat het aantal onschuldige burgerslachtoffers (NAZA) dat op de koop toe wordt genomen.

Ook al horen de piloten over de gehackte telefoons de toekomstige slachtoffers in huis praten en zingen. Het moment dat vader binnenkomt in zijn gezin is het signaal om de bom af te werpen. Het is een gruwelijke film die het ware gezicht van genocide laat zien: een van de militairen bevestigt volmondig dat hij deel nam aan genocide.

Erger is het besef, dat het ook met mensen hier, met mijzelf, zou kunnen gebeuren

Toch wilden de makers van deze film– volgens een recent interview – vooral laten zien, hoe militairen, mensen, ertoe komen deze onmenselijke daden te verrichten. Dat is meteen ook het beangstigende in de film: zien en horen waaruit dit geweld voortkomt en dan beseffen dat het niet uitzonderlijk is, dat het elders ook zo voorkomt. Niet alleen bij militairen in Rusland die raketten en drones op Oekraïne lanceren of bij de strijders in burgeroorlogen die we op het ogenblik op steeds meer plekken in onze wereld zien oplaaien – met talloze anonieme slachtoffers, zoals in Gaza. Erger is het besef, dat het ook met mensen hier, met mijzelf, zou kunnen gebeuren. Omdat het zo menselijk blijkt te zijn, menselijk onmenselijk.

_{(tekst gaat door onder foto)}

Gehoorzamen aan het systeem

Wat mij het sterkst is bijgebleven was een uitspraak van een van deze Israëlische militairen (ik weet de exacte formulering niet meer): als je vragen hebt, “Dan gehoorzaam je gewoon aan het systeem”. Niet aan een officier, een bevelhebber of zelfs een premier, maar aan “het systeem”. Kennelijk is dat systeem iets groots, onpersoonlijks buiten jezelf, waarvan je zelf geen deel uitmaakt. Een “systeem” dat besluit over dood en leven. Alsof er geen mens meer aan te pas komt. Natuurlijk roept het herinneringen op aan het “nazisysteem” of het “communistische systeem” in de Sovjet-Unie. Kafkiaans ook.

Ik vroeg me af: kennen wij in ons land ook dergelijke systemen, buiten onszelf, onpersoonlijk, waaraan ik blindelings gehoorzaam?

_{(tekst gaat door onder foto)}

Ze zijn er: wanneer ik in mijn auto rijd, gehoorzaam ik (meestal) blindelings aan wat het “verkeersysteem” mij oplegt. Of ons belastingsysteem, ons onderwijs- en gezondheidssysteem. Maar deze dwingen mij niet tot ethische keuzes waarin ik mij, vrijwillig of niet, onderwerp aan het systeem. En ik ken mezelf goed genoeg om te weten, dat ik vaak ontsnappingsmogelijkheden zoek en vind.

AI

Waar ik wel bang voor ben is de snelle groei van AI: het risico dat het een alomvattend systeem wordt, waar niet langer mensen de dienst uitmaken, maar het systeem de regels schrijft en voorschrijft. Ook over ethische kwesties, ook over leven en dood. Een onpersoonlijk systeem, dat zelf bepaalt hoeveel onschuldige slachtoffers er mogen vallen. Nu heb ik nog het (niet geheel realistische) gevoel, dat er mensen aan de knoppen zitten, mensen die hopelijk op basis van ethische afwegingen (zoals de mijne) beslissingen nemen. Maar wat gebeurt er wanneer het zover komt dat alleen “het systeem” het laatste woord heeft…

Bekijk de trailer: