De recente controverse tussen “het Vaticaan” en “het Witte Huis” stemt tot nadenken. Amerikaanse leiders spraken zelfs van een “heilige oorlog” in verband met de oorlog met Iran, wat door de Paus fel bestreden werd. Wanneer kan je een oorlog rechtvaardigen? Guido Dierickx sj analyseert de argumentatie van Trump, Vance, Hegseth en consorten. 

De leer van de “rechtvaardige oorlog” wil dat een oorlog slechts rechtvaardig kan heten als die gevoerd wordt als verdediging tegen een agressor, dat is de eerste voorwaarde. De strijd die Oekraïne nu al meer dan vier jaren volhoudt kan gelden als een goed voorbeeld van dergelijke oorlog.

Maar wat met de oorlog tegen Iran? Aanvankelijk werd die aangegaan, zo beweren woordvoerders van het Witte Huis, om het Iraanse volk te bevrijden van theocratische dwingelandij. Dat kan men bestempelen als een “goede bedoeling” maar daarom nog niet als een defensieve oorlog. Tenzij men zo de verdediging wilde opnemen van het Iraanse volk. En dan wordt de term “defensief” toch erg geforceerd. Bovendien bleek die “goede bedoeling” al gauw minder geloofwaardig toen de bombardementen ook burgerlijke doelwitten troffen en er nog meer dreigden te treffen, waaronder de water- en de energiebevoorrading. Dat is een tactiek die ook Poetin gebruikt en die onmogelijk defensief kan heten.

Hij heeft die alternatieve middelen verwaarloosd, hoewel die beloftevol waren.

Maar de aanval op Iran had nog een tweede bedoeling. De Amerikanen en de Israeli’s wilden zich beveiligen tegen de nucleaire bewapening in de handen van religieuze fanatici die niet zouden terugdeinzen voor nucleaire chantage. Hier staan wij met ons begrip “defensieve oorlog” voor een ernstige vraag. Immers, hier gaat het om twee mogendheden die allebei hun oorlogvoering willen gerechtvaardigd zien als “defensief”, zelfs als ze zich gedwongen voelen om de vijand als eerste aan te vallen. In de huidige situatie bestaat de enige doeltreffende verdediging erin zelf als eerste toe te slaan en zo het nucleaire wapentuig van de vijand te vernietigen. Dat is de argumentatie geweest van Vance en de zijnen.

Natuurlijk is de voorafgaande vraag of de Iraanse dreiging juist werd ingeschat. Hetzelfde excuus werd destijds ingeroepen om het Irak van Saddam Hoessein binnen te vallen om dan te ontdekken dat die in feite geen nucleaire wapens had (of niet meer had). In het geval van Iran is die nucleaire dreiging niet zo denkbeeldig en dus zou men aan Amerikaanse kant mogen gewagen van een defensieve oorlog. Maar dat volstaat niet om een oorlog “rechtvaardig” te noemen. Daarvoor moet voldaan worden aan nog verdere voorwaarden.

Geen andere optie

Een tweede voorwaarde is dat er geen minder gewelddadige oplossing gevonden kan worden voor de spanning tussen de vijanden. Hier kan het waardebesef van de kerkelijke woordvoerders de stem verheffen. Is er niets te verwachten  van onderhandelingen, van economische en andere sancties? Volgens de haviken in het Witte Huis zijn die alternatieve middelen geprobeerd en hebben ze weinig uitgehaald. Anderen zeggen dat het Trump en de zijnen zelf zijn geweest die reeds bestaande akkoorden hebben opgeschort. En dat de willekeur waarmee hij internationale akkoorden en rechtsregels opzegt, van hem geen betrouwbare gesprekspartner maakt. Kortom, hij heeft die alternatieve middelen verwaarloosd, hoewel die beloftevol waren.

De vijand terroriseren is altijd al een wapen geweest waarvan gretig gebruik werd gemaakt bij het voeren van oorlog

Een derde en cruciale voorwaarde betreft de proportionaliteit van de ingezette machtsmiddelen. Hun vernietigende kracht moet zoveel mogelijk beperkt worden, zoals ook nu al in internationale rechtsregels is vastgelegd. Dat betekent om te beginnen dat de burgerbevolking gespaard moet worden alsook de infrastructuur die haar het leven mogelijk moet maken. Bepaalde wapens mogen in het geheel niet worden gebruikt. Dat betekent ook dat de vijand niet geterroriseerd mag worden. Dat probeert Poetin te doen met zijn bombardementen op Kiev en op andere Oekraïense steden. De vijand terroriseren is altijd al een wapen geweest waarvan gretig gebruik werd gemaakt bij het voeren van oorlog. Maar het is volgens de derde voorwaarde van de rechtvaardige oorlog onaanvaardbaar.

Een oorlog kan slechts rechtvaardig heten als het uitzicht op verzoening en vrede in zicht blijft, en het niet de bedoeling is de vijand te knechten of uit te roeien. De retoriek die Trump en de zijnen hanteren laat niet vermoeden dat dit waardebesef bij hen een groot gewicht heeft. Hoe zou de paus hiertegen niet kunnen protesteren?

Foto door Saifee Art via Unsplash