Recent publiceerde Jürgen Mettepenningen een beknopt opstel over de missie van de katholieke school, Over de Katholieke School, Identiteit in Realiteit. Daarin staan tal van suggesties over wat de inspiratie van zo’n school zou moeten zijn en hoe die gestalte zou moeten krijgen.

Als voormalig gedelegeerde voor het Nederlandstalig onderwijs in het aartsbisdom Mechelen-Brussel is Mettepenningen goed vertrouwd met deze materie. Het was te verwachten dat hij in het schoolgebeuren ruimte wil voor een vak rooms-katholieke godsdienst. En tevens voor andere activiteiten die de expliciete religieuze vorming op het oog hebben, zoals (eucharistische) vieringen, bezinningsdagen en pastorale begeleiding. Daarnaast wenst hij ook zorg besteed te zien aan een gemeenschapsvorming in en rond de school die beantwoordt aan de christelijke inspiratie. Met name aan het contact met de ouders, aan de zorg voor de zieken en voor de rouwenden, aan het mijden van pesten en racisme. Naar mijn gevoel had hij daaraan ook nog de zorg voor de kwaliteit van sport en spel en met name voor de jeugdbewegingen mogen toevoegen. 

Er zijn vakken die zich meer lenen tot de ontwikkeling van een christelijke levensbeschouwing

Het valt mij niet moeilijk om met die suggesties in te stemmen. Maar het verwondert mij dat de auteur weinig melding maakt van het curriculum dat aan de leerlingen aangeboden wordt. De katholieke school hoort kwaliteitsvol onderwijs aan te bieden, ja zeker. Maar wat wordt daarmee bedoeld? Dat de leerlingen goed moeten leren rekenen, lezen en schrijven is een bekommernis die gedeeld wordt door iedereen, niet in het minst door hen die kennisnemen van de recente, niet erg gunstige PISA-rapporten (internationaal onderzoek naar kwaliteit van onderwijs, red). Dat leerlingen ook toegang moeten krijgen tot een goede opleiding in de zgn. STEM-vakken (Engelse afkorting voor wetenschap, technologie, techniek en wiskunde, red), daarop dringt onder meer de economische wereld sterk op aan. Die dragen bij tot de algemeen gewenste “efficiëntie” van het onderwijs voor het verwerven van een nuttige plaats op de arbeidsmarkt. Maar er zijn vakken die zich meer lenen tot de ontwikkeling van een christelijke levensbeschouwing. Die verdienen bijzondere aandacht in katholieke scholen en die staan nogal eens onder druk, ook van overheidswege.

Gemiste kansen

Te weinig ziet men in dat er andere vakken zijn dan het vak godsdienst die een levensbeschouwelijke draagwijdte hebben of zouden kunnen hebben. Bijvoorbeeld het vak geschiedenis. Laat me toe hier enkele herinneringen op te halen van de vakken die toen, in de collegetijd van mijn generatie, een levensbeschouwelijke lading hadden kunnen hebben. Er werden toen kansen gemist om meer duiding te geven bij de teksten die wij bestudeerden. Ja, wij hebben uren besteed aan het vertalen van het proza van Julius Caesar en dat was een nuttige oefening. Maar over de dubieuze drijfveren van Caesar en consorten werd weinig of niets gezegd. Wij poogden de rede van Perikles over de Atheense democratie van de vijfde eeuw voor Christus te lezen maar over het opmerkelijke van die democratie wist onze leraar weinig te vertellen. Hij wist veel over Griekse taal en cultuur maar niet veel over politieke filosofie. En wat was de onderhuidse boodschap onder het heldere proza van “De Kleine Johannes”? 

Zij toonden ons de heldhaftigheid van de hoofdrolspelers en zij wilden aantonen dat er idealen waren die de heldhaftigheid verdienden

In ben naar een zeer katholieke school gegaan, een jezuïetencollege nog wel, maar het waren niet de expliciet religieuze vieringen die het meeste indruk op mij maakten, maar wel de impliciet religieuze inhoud van de literatuur die ons werd voorgelegd tijdens de laatste jaren van de humaniora. En met name van de theaterstukken die wij toen doornamen. Daarbij reken ik “Schipper naast God” van Jan De Hartog, “Le Cid” van Pierre Corneille, “Cyrano de Bergerac” van Edmond Rostand en natuurlijk “Antigone” van Sofokles. Die stukken waren niet expliciet katholiek, maar hadden iets gemeen: zij toonden ons de heldhaftigheid van de hoofdrolspelers en zij wilden aantonen dat er idealen waren die de heldhaftigheid verdienden. Bijvoorbeeld  van Rodrigo en Chimène (in Le Cid), van Cyrano, van Antigone. Slechts een kleine stap was vereist om deze heldhaftigheid door te trekken naar die van de christelijke martelaren in het Romeinse keizerrijk en naar die van de Canadese jezuïeten in de 17de eeuw.

Rolmodellen

Misschien is deze heroïsche spiritualiteit heden minder in trek. Misschien wordt zij aangevoeld als te “verticaal”, te “transcendent”, terwijl nu de “horizontale” medemenselijkheid meer de toon aangeeft. Maar het zou te betreuren zijn zo de leerlingen van onze scholen, katholieke en andere, niet meer in voeling werden gebracht met rolmodellen zoals Cyrano en Antigone. Als dat niet het geval zou zijn, blijven er in de leerplannen nog veel andere mogelijkheden over voor levensbeschouwelijke duiding. Men zou zelfs mogen zeggen dat die duiding zich opdringt. De leerlingen hebben er recht op. Of is men bevreesd dat de duiding in de handen van minder goede leerkrachten zal verworden tot propaganda?

En nu maar hopen dat de auteur, met zijn kennis van zaken, eerlang de mogelijkheid zal vinden om een meer uitvoerig opstel te wijden aan de zeer actuele problematiek van de katholieke school. 

Jürgen Mettepenningen, Over de Katholieke School, Identiteit in Realiteit, Otheo Books: Antwerpen 2026