“Maar is dat wel veilig?” Die vraag kreeg Esther Cromheecke onlangs tijdens een gesprek over het opendeurenbeleid van de zorginstelling waar ze bestuurder is. Het was geen kritische vraag. Eerder een vraag waarin bezorgdheid doorklonk. De bezorgdheid van iemand die zich probeert voor te stellen hoe het voelt wanneer een geliefde met dementie niet langer zelfstandig thuis kan wonen.
Ik begrijp die vraag. Wie een vader, moeder, partner of ander dierbare ziet veranderen door dementie, zoekt zekerheid. Men gunt een naaste een plek waar zorg, aandacht en bescherming vanzelfsprekend zijn. Juist daarom kan het verwarrend zijn wanneer een verpleeghuis vertelt dat deuren openstaan en bewoners de vrijheid hebben om naar buiten te gaan. Want hebben we een verpleeghuis niet juist bedacht om mensen veilig te houden? Toch merk ik dat achter deze vraag nog een andere vraag schuilgaat. Misschien wel de belangrijkste van allemaal: wat verstaan we eigenlijk onder een goed leven?
Lange tijd hebben we in de ouderenzorg vooral gedacht vanuit bescherming. Dat is begrijpelijk. Wie kwetsbaar is, verdient zorg. Maar ergens onderweg dreigt het gevaar dat we veiligheid gaan verwarren met levenskwaliteit. Een leven zonder risico bestaat immers niet. Kinderen leren fietsen door te vallen. Volwassenen nemen dagelijks deel aan het verkeer. We accepteren risico’s omdat we weten dat vrijheid betekenis geeft aan het leven. Waarom zouden we daar anders over denken wanneer iemand dementie krijgt? In Nederland is er de Wet Zorg en Dwang die alles in het werk stelt om in zoveel mogelijk vrijheid te leven. Dit vraagt iets van familieleden die moeten loslaten. Van medewerkers die verantwoordelijkheid dragen. En ook van bestuurders die moeten omgaan met situaties waarin niet alles beheersbaar is.
Juist die spanning maakt dit onderwerp zo wezenlijk.
Hoe meer een mens verliest, hoe belangrijker de vraag wordt wat we hem of haar willen laten behouden
Mensen met dementie verliezen gaandeweg veel. Herinneringen vervagen, zelfstandigheid neemt af. Maar hoe meer een mens verliest, hoe belangrijker de vraag wordt wat we hem of haar willen laten behouden. Vrijheid hoort daarbij. Niet als abstract ideaal, maar als iets heel concreets. Zelf kunnen bepalen wanneer je naar buiten gaat. De wind voelen. De seizoenen zien veranderen. Even wandelen zonder eerst toestemming te hoeven vragen. Voor veel mensen lijken dat gewone dingen. Pas wanneer ze verdwijnen, beseffen we hoe waardevol ze zijn.
In gesprekken met bewoners en familieleden hoor ik regelmatig verhalen over gewoonten die een leven lang betekenis hebben gehad. De dagelijkse wandeling na het eten. Een boodschap doen. Buiten een praatje maken. Dat zijn geen activiteiten. Dat zijn stukjes identiteit. Wie ben je nog wanneer anderen voortdurend bepalen waar je mag gaan en staan?
Natuurlijk zijn er risico’s. Soms lopen mensen verder dan gepland of raken zij de weg kwijt
Dat betekent niet dat er geen risico’s zijn. Natuurlijk zijn die er. Soms lopen mensen verder dan gepland of raken zij de weg kwijt. Ook binnen Laverhof, een ouderenzorgorganisatie in Noord-Brabant in Nederland, hebben we ervaren hoe kwetsbaar de balans tussen vrijheid en veiligheid kan zijn. Zulke gebeurtenissen laten niemand onberoerd. Ze herinneren ons eraan dat vrijheid nooit zonder verantwoordelijkheid komt. Er zijn altijd mogelijkheden om enige garantie van veiligheid te bieden door bewoners een GPS mee te geven als ze alleen gaan wandelen.
Maar ze roepen ook een andere vraag op. Wat is de prijs van het alternatief?
Wanneer we alle risico’s willen uitsluiten, beperken we vaak ook iets anders: beweging, ontmoeting, eigen regie en spontaniteit. Dan beschermen we mensen misschien tegen de onzekerheden van het leven, maar soms ook tegen het leven zelf.
Daarom kiezen wij ervoor om niet de gesloten deur als uitgangspunt te nemen, maar het vertrouwen
Misschien vraagt dementie ons daarom om anders naar vrijheid te kijken. Niet als iets wat je volledig bezit of volledig verliest, maar als iets wat mensen, hoe kwetsbaar ook, zo lang mogelijk moeten kunnen ervaren.
Ik geloof dat een mens meer is dan zijn kwetsbaarheid. Ook wanneer herinneringen vervagen, blijft de behoefte bestaan om gezien te worden als persoon. Als iemand met een eigen geschiedenis, voorkeuren en verlangens. Vrijheid is daarvan geen luxe, maar een wezenlijk onderdeel.
Daarom kiezen wij ervoor om niet de gesloten deur als uitgangspunt te nemen, maar het vertrouwen. Niet omdat risico’s er niet toe doen, maar omdat menswaardigheid er minstens zo toe doet.
Blijven wij ook de mens zien die verlangt naar ruimte, naar eigenheid en naar vrijheid?
Misschien gaat deze discussie uiteindelijk niet over deuren. Maar over hoe wij kijken naar mensen die afhankelijk worden van zorg. Zien wij vooral hun kwetsbaarheid? Of blijven wij ook de mens zien die verlangt naar ruimte, naar eigenheid en naar vrijheid?
Voor mij begint goede zorg bij die laatste vraag.
Foto door alpay tonga via Unsplash