November ademt eindigheid. In de natuur sterft alles af en de voorbije liturgische feesten van Allerheiligen en Allerzielen richten onze aandacht op een leven voorbij dit aardse bestaan. Het is in deze tijd van verstilling dat ik opnieuw de cd Opus van Ryuichi Sakamoto (1952-2023) ontdek. Alsof de muziek precies op het juiste moment op mijn pad komt.
Tip: luister naar Aqua terwijl je dit artikel leest.
Opus (2023) is het muzikale afscheid van de Japanse componist en pianist. Eind 2022, enkele maanden voor zijn overlijden aan de gevolgen van kanker, nam hij in een studio in Tokio zijn allerlaatste pianoconcert op. Omdat hij fysiek te zwak was om nog live op te treden, stelde hij een selectie samen van twintig composities die zijn hele carrière omvatten. Het resultaat is een indrukwekkende terugkeer naar de essentie: een piano, zijn handen en de muziek. Geen elektronische klanklandschappen, maar een verstild pianospel waarin iedere noot en iedere stilte betekenis krijgen.
De samengaande concertfilm Opus, geregisseerd door zijn zoon Neo Sora, versterkt die intimiteit. In sober zwart-wit zien we Sakamoto achter zijn vertrouwde Yamaha-vleugel. Er zijn geen interviews, geen publiek en geen opsmuk. Zijn ademhaling, de kleine pauzes en zelfs de onvolkomenheden in zijn spel blijven hoorbaar. Niets wordt verhuld. De camera registreert niet alleen de muziek, maar ook de kwetsbaarheid van de mens.
Het prachtige Aqua, oorspronkelijk verschenen op BTTB (1998), beweegt zich als water door de ruimte. De melodie is eenvoudig, maar nooit banaal. Ze vloeit, verandert en neemt telkens een andere gedaante aan. Water wordt zo een beeld voor het leven zelf: voortdurend in beweging, vergankelijk en toch deel van een groter geheel.
De muziek ademt ruimte en licht, maar draagt ook een onmiskenbare melancholie
Andata, afkomstig van het album async (2017), opent met een heldere, bijna sacrale melodie. De muziek ademt ruimte en licht, maar draagt ook een onmiskenbare melancholie. Het album async, ontstaan na zijn eerste kankerdiagnose in 2014, is een indrukwekkende meditatie over sterfelijkheid. De films van Andrej Tarkovski vormden daarbij een belangrijke inspiratiebron.
Ook 20220302 – sarabande, een compositie uit 2022, verdient bijzondere aandacht. Een aanvankelijk open klanklandschap krijgt gaandeweg een donkerder expressie. Het is muziek die niets uitlegt, maar veel laat vermoeden.
Beluister 20220302 – sarabande:
Sakamoto was een pionier van de elektronische muziek, maar ook klassiek geschoold. Zijn muzikale ontwikkeling, van de elektronische pop tot zijn verstilde pianocomposities en indrukwekkende filmmuziek, getuigt van een uitzonderlijke veelzijdigheid. In zijn pianowerk situeert men hem ergens tussen Erik Satie en Claude Debussy: de eenvoud en het minimale van de eerste, de dromerige melodieën en harmonische rijkdom van de tweede. Het is muziek die de wereld van de popmuziek definitief achter zich laat en zich beweegt binnen de klassieke traditie.
We hebben deze muziek evenzeer nodig als warme zwarte koffie bij het aanbreken van de dageraad of een kat die ’s middags naast ons ligt te slapen
Zoals de Japanse schrijver Haruki Murakami het treffend verwoordt in een toelichting bij de composities van Sakomoto: ‘Persoonlijke en intieme muziek – iemand die vroeg in de ochtend alleen voor de schoolpiano zit, een melodie weeft en harmonieën verkent. Muziek die geleidelijk een ruimte met hoge plafonds vult, waarin de aanwezigheid van regen zachtjes lijkt rond te zweven. Maar muziek die ook open plekken laat waar nodig. Af en toe hebben we dit soort muziek nodig en deze manier van zijn … nee, misschien wel de hele tijd. We hebben haar evenzeer nodig als warme zwarte koffie bij het aanbreken van de dageraad of een kat die ’s middags naast ons ligt te slapen.’
Misschien is dat precies wat “Opus” ons schenkt. Geen zwaar of morbide afscheid, maar muziek die ruimte laat voor licht, lucht en verwondering. In de kwetsbaarheid van een klank en de stilte die erop volgt, blijft iets of iemand aanwezig…
Bekijk de trailer van de documentaire Coda over het leven van Sakamoto.
Leo De Weerdt SJ is een Vlaamse jezuïet. Hij is werkzaam als gevangenisaalmoezenier.